Parodoncium është një kompleks strukturor i përbërë nga elementet e saj përbërëse si gingiva, ligamenti periodontal, kocka alveolare dhe cementi i rrënjës së dhëmbit. Këto elemente së bashku dallojnë për nga anatomia dhe histologjia, por e përbashkët e tyre mbetet funksioni, i cili është jetësor për aparatin mastikator.

Funksioni kryesor i strukturave të parodonciumit është në mbështetjen e dhëmbit, fiksimin e tij për gotën alveolare dhe amortizimin e forcave që veprojnë në dhëmbë dhe parodoncium.

Për shkak të vetë-funksionit që ka, ndërtimit anatomiko-histologjik, plasticitetit biologjik dhe vetive të tjera, parodonciumi i nënshtrohet vazhdimisht veprimit të ngarkesave të shumta funksionale dhe jofunksionale. Megjithatë në kushte normale, këto forcat janë të adaptuara dhe me efekt pozitiv deri në një kufijë të caktuar, të determinuar si kufijë fiziologjikë. Me kalimin e këtyre kufijëve kalohet në një gjendje të mbingarkesës funksionale, apo ndryshe hiperfunksion.

Hiperfunksioni i parodonciumit ka veprim negativ dhe potencialisht destruktiv për parodonciumin, dhëmbët dhe në përgjithësi aparatin mastikator.

Në këtë punim seminarik do të shpjegohet për shkaqet e hiperfunksionit të parodonciumit, ndryshimet morfologjike të cilat shfaqen në indet parodontale mekanizmat e veprimit të këtyre forcave në parodoncium dhe pasojat klinike të kësaj gjendje, të cilat janë me rëndësi në diagnostifikimin dhe trajtimin e rasteve në praktikën parodontologjike.

Dhëmbët dhe parodonciumi i tyre i ekspozohen veprimit të forcave të ndryshme. Disa forca janë gjatë funksionit, përkatësisht gjatë përtypjes, kafshimit, gëlltitjës, prerjes, të folurit, etj. Këto forca janë të dobishme, pasi vetë dhëmbët dhe indet parodontale janë të atilla të cilat u nevojiten forca dhe stimujë të cilët nxisin aktivizimin e funksioneve të strukturave parodontale. [1]

Forcat fiziologjike janë thelbësore për ruajtjen e integritetit morfologjik të parodonciumit. Këto forca stimulojnë metabolizimin e indeve parodontale, aktivizojnë qarkullimin e gjakut, rimodelimin e kockës, ruajtjen e gjerësisë periodontale, aktivizimin qelizor (si fibroblastet, osteoblastet, osteoklastet, cementoblastet, cementoklastet, qeliza imunitare), të cilat prodhojnë materie të matriksit ekstraqelizor, rregullojnë strukturat duke mbajtur ekulibrin e formimit dhe shkatërrimit të tyre. [2]

Përvec forcave fiziologjike, të cilat kanë veprim funksional, ekzistojnë edhe forca jofunksionale, të cilat veprojnë në parodoncium, të tilla si : shtrëngimi i dhëmbëve, kërcëllitja e dhëmbëve, kontaktet interdentale joadekuate, malokluzionet, forcat gjatë terapisë joadekuate ortodontike, brejtja e sendeve të ndryshme, inkordinimi dhe ndikimi i muskulaturës së buzëve, faqeve dhe gjuhës.

Të gjitha këto forca nëse mbesin në suaza fiziologjike, përkatësisht nëse janë të ekulibruara apo të adaptuara nga rezistenca e parodonciumit konsiderohen si jo të dëmshme. Pasojat negative shkaktohen nëse këto forca janë nën dhe mbi suazat fiziologjike.

Veprimi i forces në dhëmbë dhe parodoncium varet edhe nga cilësia e forcës, që nënkupton intensitetin, kohëzgjatjen, kahun dhe pikën e veprimit të asaj force.

Nëse forcat janë nën suazat fiziologjike, do të kemi mungesë të stimulimit të parodonciumit dhe kështu do të ndodhin ndryshime atrofike. Kjo gjendje quhet hipofunksion i parodonciumit.

E kundërta e kësaj, nëse forcat i kalojnë suazat fiziologjike, do të kemi ndryshime patologjike destruktive. Kjo gjendje quhet hiperfunksion i parodonciumit. [3]

Karakteristikat e forcave janë : fuqia, kohëzgjatja, kahu i veprimit dhe pika e veprimit të forces.
Një force me fuqi të matur nuk jep dëmtime parodontale, nëse parodonciumi është intakt. Nëse parodonciumi është i sëmurë, atëherë edhe veprimi i forcave të matura do të ndikojë në prognozën e gjendjes, gjegjësisht do të përshpejtojë shkatërrimin e parodonciumit. Ndërkaq, të gjitha forcat me intensitet të lartë do të ndikojnë në shkatërrimin e plotë të parodonciumit. Një force që vepron për një kohë të shkurtë ka gjasa më shumë të sjell ndryshime reversibile, ndërsa forca me nje intensitet më të dobët, por me kohëzgjatje më të gjatë shkakton dëmtime më të mëdha.

Forcat veprojnë në kah vertikal, horizontal, apo edhe të kombinuara. Forcat me kah vertikal veprojnë përgjatë aksit të dhëmbit dhe tentojnë ta intrudojnë dhëmbin në alveoli. Veprimin e këtyre forcave me kah vertikal i kundërvihen fijet peridodontale me kah të pjerrtë.
Forcat me kah horizontal veprojnë anash dhëmbit, dhe tentojnë të inklinojnë dhe spostojnë dhëmbin në drejtim të veprimit të tyre. Fijet periodontale të pjerrta dhe apikale në anën e veprimit të forcës janë të shtrira, kurse të anës së kundërt, fijet janë të tkurrura. Hapësira periodontale në anën e veprimit të forces është e zgjeruar. Pjesa koronare prej pike-qendrës së rrotullimit të dhëmbit është e lakuar në drejtim të veprimit të forces, kurse pjesa apikale është e lakuar në anën e kundërt. Në anën ku veprojnë forcat, në kockë do të kemi resorbim kockor, kurse në anën e kundërt do të kemi apozicion. [3]

      Figura 1. Fijet periodontale dhe roli i tyre në amortizimin e forcave [1]

  Figura 2. Veprimi i forces horizontale[2]

 Figura 3. Veprimi  i forces dhe fijet periodontale [3]

Bartja dhe shpërndarja e forcave varet edhe nga madhësia, forma, pjerrësia e kuspidës, sipërfaqja e dhëmbit, kontakti me agonistin dhe antagonistin, pozita e dhëmbit.

Figura 4. Nxjerrja e dhëmbit dërgon në pasoja të okluzionit traumatik, nga mospërshtatja e forcave shkak i spostimit të dhëmbëve fqinjë.[4]

Fillimisht të shpjegojmë termat “okluzion traumatik” dhe “trauma okluzale”. Okluzion traumatik nënkuptojmë kontaktin okluzal të paprështatshëm mes dhëmbëve, të cilat e dëmtojnë parodonciumin, muskulaturën përtypëse dhe nyjën temporomandibulare. Ndërkaq, trauma okluzale quajmë dëmtimin e indeve nga ndikimi i forcave.

  Figura 5. Dëmtimi i parodonciumit nga okluzioni traumatik[5]

Figura 6. Një rast klinik dhe me pamje të radiografisë ; okluzion traumatik[6]

Sipas mënyrës së reagimit të indeve ndaj veprimit të forcave traumatike, dallojmë 3 faza:

1. Faza e shkatërrimit aktiv të indit

Gjatë kësaj faze, janë të pranishme shenja klinike dhe histopatologjike të traumës nga okluzioni, duke treguar inde të dobëta paaftë për t’i rezistuar veprimit.

2. Faza e adaptimit

Gjatë kësaj faze, ri-vendoset organizimi strukturor i indit, duke rikthyer pothuajse plotësisht karakteristikat biologjike që lidhen me sjelljen homeostatike të komponentit mbështetës parodontal dhe aftësinë e rezistencës së indit.

3. Faza e rimodelimit

Kjo fazë përpunohet më pas për të arritur kërkesat homeostatike të indeve mbështetëse parodontale, duke vendosur karakteristikat përfundimtare strukturore dhe arkitektonike të cementit, ligamentit periodontal dhe kockës alveolare, me riorientim funksional të fibrave të ligamentit parodontal dhe trabekulave të kockës, në përputhje me kërkesat e reja funksionale të zonës. Kjo fazë rimodelimi duket se ndodh kur faza adaptuese nuk mund të arrihet, ose kur dhëmbët e përfshirë arrijnë një pozicion të ri për të shmangur kontaktin okluzal shkaktar. [4]

Në gjendjen e hiperfunksionit të parodonciumit, në vartësi se forcat me intensitet të shprehur se a veprojnë në parodoncium intakt apo të dëmtuar, dallojmë : okluzionin traumatik parësor dhe dytësor.

   Figura 7. Pamje figurative e okluzionit traumatik parësor dhe dytësor[7]

Okluzioni traumatik parësor është veprimi i forcave me intensitet të shprehur në parodonciumin intakt. Ndryshimet ne parodoncium nga veprimi i forcave okluzale varet nga cilësitë e forces si dhe aftësia e adaptimit të parodonciumit ndaj këtyre forcave. Pra, parodonciumi mund të adaptohet me veprimin e forcave dhe të mos ketë dëmtim, dhe e kundërta se mund të mos adaptohet dhe të shfaqen ndryshime nga dëmtimi i parodonciumit.

Adaptimi i parodonciumit nga veprimi i forcave nënkupton përshtatshmërinë e strukturave të parodonciumit ndaj kërkesave të reja funksionale dhe përballimi i tyre. Kjo arrihet kryesisht përmes remodelimit dhe zgjerimit të hapësirës periodontale. Ligamenti periodontal vepron si amortizator mekanik dhe hidraulik. Mekanik sepse me zgjerimin e hapësirës periodontale, rritet sipërfaqja për shpërndarjen e forces. Kështu ulet presioni që ushtrohet mbi kockën alveolare. Amortizator hidraulik sepse lëngu indor në hapësirën periodontale mundëson absorbimin e ngarkesës, si dhe për shkak të zgjerimit periodontal, krijohet mundësia e lëvizjës së lëngut, e kështu edhe lëvizshmëri dhëmbit brenda alveolës.

Në kockë, numri i traverzave kockore shtohen, traverzat ekzistuese trashen. Pra, spongiosa bëhet më e dendur. Edhe pjesa kompakte e kockës dhe cementi trashen. Bëhet lidhja më e mire e fijeve peridontale. Këto fije shtohen në numër, trashen dhe zënë pozita të ndryshme për të amortizuar shtypjen. [3]

Figura 8. Zgjerim i hapësirës periodontale, trashje e lamina dura (shigjeta kuqe), resorbim kockor “V” në të tretën cervikale të kreshtës alveolare.[8]

Figura 9. Vërehet trauma okluzale me densitet të kockës në periapeks dhe kreshtën alveolare (shigjeta e gjelbërt).[9]

Parodonciumi nuk mund të adaptohet në raste kur forcat i tejkalojnë aftësitë adaptuese të tij. Dhe kështu shfaqen ndryshime, si zgjerim i pjesës koronare të periodonciumit në formë të hinkës dhe me resorbim kockor përreth zones. Resorbimi kockor është më së shumti i shprehur në mes të rrënjëve (furkacione). Poashtu ndodh edhe resorbimi i cementit të rrënjës. Këto ndryshime klinikisht manifestohen me rritje të labërgimit të dhëmbit dhe megrim patologjik të tij.

Gjendja bëhet edhe më e rëndë dhe me ndryshime ireversibile kur ka edhe inflamacion ekzistues nga pllaku dental ne indet parodontale. Kur trauma okluzale mbivendoset në një gjendje inflamatore , ndryshimet rezultojnë të jenë ireversibile dhe që nuk mund të kthehen plotësisht, edhe nëse forca traumatike eliminohet. [5] Si pasojë, epiteli ngjitës do të migrojë apikalisht dhe duke krijuar xhepin e vërtetë parodontal (kryesisht xhepa infrakockor). Trauma e përshpjeton resorbimin kockor në një zone ku ka edhe inflamacion të saj. Si pasojë e kësaj, do të kemi reduktim më të hershëm të lartësisë së kockës, zhvillim të defekteve kockore këndore apo krateri-forme, të cilat nuk regjenerohen më në nivel të mëparshëm.

     Figura 10. Pamje radiografike: defekt kockor, xhep parodontal infrakockor[10]

     Figura 11. Pamje radiografike: Plasaritje e cementit të rrënjës shkak i traumës[11]

     Figura 12. Përfshirja e bifurkacionit të rrënjëve të molarëve nga resorbimi kockor[12]

Figura 13. Pamje radiografike: zgjerim i hapësirës periodontale dhe resorbim kockor përreth[13]

     Figura 14. Një rast tjetër radiografik, me përfshirje të bifurkacionit, xhep infrakockor[14]

Për shkak të forcave okluzale dhe traumatizimit okluzal, bëhet gërryrja dhe fërkimi i papërshtatshëm mes dhëmbëve, ku si pasojë në smaltin e dhëmbëve vërehn sipërfaqe të lustruara të rrafshurara, sidomos në sipërfaqet okluzale dhe incizale. Këta dhëmbë në okluzion traumatik mund të jenë të ndjeshëm në perkusion dhe të kenë dhembje kronike.

Figura 15. Ndryshimi i sipërfaqës okluzale nga fërkimi traumatik[15]

Figura 16. Një rast tjetër i krijimit të “fasetave”.[16]

  Ndryshime ka edhe në gingivë. Margo gingivalis bëhet më e trashë.

  Figura 17. Pamje e gingivës në një okluzion traumatik dhe me inflamacion[17]

Okluzioni traumatik dytësor paraqet kontaktin e dhëmbëve të parregulltë të shkaktuar nga veprimi i forcave në një parodoncium të sëmurë apo të dëmtuar më herët me të njëjtët etiologji. Te rastet e traumatizimit okluzal sekondar, parodonciumi është në gjendje më të rëndë dhe pothuajse është e pamundur të adaptohet.

 Pra, te këta dhëmbë mbështetja është e komprimentuar, madje edhe forcat normale funksionale mund ta përkeqësojnë. Dallon nga traumatizimin okluzal parësor, sepse atje mbështetja e dhëmbit është e shëndoshë.

Karakterizohen me resorbim të theksuar të kockës dhe lëvizshmëri të rritur, ndryshim të pzoitës së dhëmbit, dhembje gjatë përtypjes , gjakderdhje gingivale dhe inflamacion .
Si shkaktarë dhe predispozues janë inflamacionet, parodontopatia, kariesi, mbushjet restorative joadekuate, shprehitë apo lëvizjet parafunksionale si bruksizimi dhe shtrëngimi i dhëmbëve. [6]

PËRFUNDIM

Si përfundim, një okluzion traumatik dhe një gjendje e hiperfunksionit të parodonciumit nuk duhet vetëm të mbështetet në pamjen e raporteve mes dhëmbëve dhe nofullave. Një okluzion traumatik duhet të vërtetohet duke gjetur ndryshimet dhe shenjat e traumatizimit të okluzionit, përkatësisht të hiperfunksionit parodontal. Sepse ka raste të ndryshme, në të cilat dyshojmë për një okluzion traumatik, dhe në fakt del të jetë i ekulibruar sepse është krijar harmonizimi dhe okluzioni habitual. Ekziston edhe ana tjetër, ku ka harmonizimi të raporteve ndërnofullore, por ka dëmtime parodontale. Ajo që është me rëndësi në këtë aspekt është eliminimi i faktorëve shkaktarë, shprehijve të këqija, faktorëve të tjerë favorizues dhe korrigjimi i tyre. Gjetja e shenjave të okluzionit traumatik përmes metodave të caktuara diagnostike dhe mjekimi specifik. [3]

REFERENCAT

[1]. Rajendran, M., Mahalakshmi, A., Selvam, A. et al. Interplay of occlusal forces and the periodontium. J. Stomat. Occ. Med. 8 (Suppl 1), 17–24 (2016). https://doi.org/10.1007/s12548-016-0146-x

[2]. Wang, T. , Liu ,X., Li, J. , Yue, Y.,  Li, J.,Wang, M. , Wei, N.,Hao,L. Mechanisms of mechanical force in periodontal homeostasis: a review. Front. Immunol., 16 August 2024. Volume 15 – 2024 | https://doi.org/10.3389/fimmu.2024.1438726

[3]. Ymeri R., Parodontologjia dhe Mjekësia Orale,1^st edition, Prishtinë,2004, p.523, 526-536.

[4]. Passanezi E., Passanezi Sant’Ana A., Role of occlusion in periodontal disease. J. Wiley Periodontology 2000, DOI: 10.1111/prd.12251.

[5]. Fan. J, Caton. J, Occlusal trauma and excessive occlusal forces: Narrative review, case definitions and diagnostic considerations. Journal of Periodontology, 21 June 2018. https://doi.org/10.1002/JPER.16-0581

[6]. Trauma from Occlusion Handout, Dr. Michael Deasy, Department of Periodontics, NJDS 2007. page 4

[1] Marrë nga: https://x.com/aboutDent/status/1726503736887959884 (Dhjetor 2025)

[2] Luchian, I.; Surlari, Z.; Goriuc, A.; Ioanid, N.; Zetu, I.; Butnaru, O.; Scutariu, M.-M.; Tatarciuc, M.; Budala, D.-G. The Influence of Orthodontic Treatment on Periodontal Health between Challenge and Synergy: A Narrative Review. Dent. J. 2024, 12, 112. https://doi.org/10.3390/dj12040112

[3]Grace, Santo Ramachandran, Lakshmi ,Karthikeyan, Janani Shankar, Sindhuja, 2022, 978-1-80355-636-9

 Trauma and the Periodontal Tissues: A Narrative Review 10.5772/intechopen.108202

[4] Marre nga https://www.designerforsmiles.com/dental-implants/consequences-of-tooth-loss/  (Dhjetor 2025)

[5] Marre nga https://dentalcoursesdelhi.com/alveolar-bone-resorption-and-its-treatments/ (Dhjetor 2025)

[6] https://dental-edu.com/services/tmj-bite-guards/traumatic-occlusion-occlusal-trauma/ (Dhjetor 2025)

[7] Marre nga : Dr. Zaid Mohannad Yasser  https://uomus.edu.iq/img/lectures21/MUCLecture_2023_2100800.pdf

[8] Endo, E and Alberto Consolaro. “clinical and imaginologic diagnosis of occlusal trauma.” (2013).

[9] Alberto Consolaro, Occlusal trauma can not be compared to orthodontic movement or Occlusal trauma in orthodontic practice and V-shaped recession, J. Dental Press of Othodontics 17 (6): 5-12, 2012, https://doi.org/10.1590/S2176-94512012000600003

[10] Tatakis, D. (2023). Traumatic Occlusal Forces and Occlusal Trauma. In: Periodontal Manifestations of Local and Systemic Diseases. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-10828-0_10

[11] Cemental tears: challenges in the diagnosis and management of an unusual finding associated with rapid localized periodontal and peri-radicular bone loss . Siew Leng Tan,Kajal B Patel,Julie K Kilgariff. Dental Update 2025 49:11, 895-903.

[12] Peeran S, Ramalingam K, Sethuraman S, et al. (March 10, 2024) Furcation Involvement in Periodontal Disease: A Narrative Review. Cureus 16(3): e55924. doi:10.7759/cureus.55924

[13] Marre nga : https://periobasics.com/trauma-from-occlusion/ (Dhjetor 2025)

[14] R Pramod John. Chapter-11 Diseases of the Teeth and Supporting Tissues, Gingival Enlargement, and Desquamative Gingival Lesions. Textbook of Oral Medicine, 3^rd edition, 2014, p.22. DOI  10.5005/jp/books/12196_11

[15] Marre nga : Dr. Ayoub Elhabbazi, web “Tooth Life”, https://www.tooth-life.com/wear-facets-on-teeth.php

[16] Ziad Al Ani, Tooth Wear: intrinsic and extrinsic mechanical factors. Restorative Dentistry, Dental Update. Volume 50, Issue 10, November 2023, pg 826-832. (Dhjetor 2025)

[17] Marre nga : https://www.haleonhealthpartner.com/en-us/oral-health/conditions/gum-health/causes-and-mechanisms/ (Dhjetor 2025)